İçeriğe geç

Zilyetliğin İadesi, İyi Niyetli ve Kötü Niyetli Haksız Zilyet – Eşya Hukuku #13


ZİLYETLİĞİN GERİ VERİLMESİNDE UYGULANACAK HÜKÜMLER
Ayni hakka dayanan istihkak davası veya zilyetlik karinesine dayanan taşınır davası sonunda, zilyetliğindeki malı geri vermek zorunda kalan haksız zilyedin geri verme borcunun kapsamı TMK m. 993 – 995’te düzenlenmiştir. TMK m. 993 – 995, haksız zilyedin iyi niyetli olup olmamasına göre ikili bir ayrım yapmıştır.
TMK m. 993: İyi niyetle zilyedi bulunduğu şeyi, karineyle mevcut hakkına uygun şekilde kullanan veya ondan yararlanan zilyet, şeyi geri vermekle yükümlü olduğu kimseye karşı herhangi bir tazminat ödemek zorunda değildir. İyi niyetli zilyet, şeyin kaybedilmesinden, yok olmasından veya hasara uğramasından sorumlu olmaz.
TMK m. 994: İyi niyetli zilyet, geri vermeyi isteyen kimseden şey için yapmış olduğu zorunlu ve yararlı giderleri tazmin etmesini isteyebilir ve bu tazminat ödeninceye kadar şeyi geri vermekten kaçınabilir.
TMK m. 995: İyi niyetli olmayan zilyet, geri vermekle yükümlü olduğu şeyi haksız alıkoymuş olması yüzünden hak sahibine verdiği zararlar ve elde ettiği veya elde etmeyi ihmal eylediği ürünlerkarşılığında tazminat ödemek zorundadır. Yaptığı giderlerden zorunlu olanların tazmin edilmesini isteyebilir. İyi niyetli olmayan zilyet, şeyi kime geri vereceğini bilmediği sürece ancak kusuruyla verdiği zararlardan sorumlu olur.
İYİ NİYETLİ HAKSIZ ZİLYET KİMDİR?
Zilyedi olduğu eşyanın zilyetliğini haksız olarak elinde bulundurduğunu bilmeyen ve bilebilecek durumda da olmayan kişiye denir. Kural olarak haksız zilyet, bütün zilyetliği süresince iyi niyetli olmalıdır.
Başta iyi niyetli olan haksız zilyet sonradan zilyetliğinin haksız olduğunu anladığında;
·      Kural olarak öğrendiği ana kadar iyi niyetli haksız zilyetlik hükümleri,
·      Öğrendiği andan sonrası için kötü niyetli haksız zilyetlik hükümleri uygulanır.
Haksız zilyet, haksız olduğunu öğrenmekle kime nasıl iade edeceğini bilemiyorsa kötü niyetli zilyet olmakla birlikte malı koruduğu takdirde, artık ona iyi niyetli zilyetlik hükümleriuygulanır.
İyi niyetli haksız zilyedin geri verme yükümlülüğü nedir?
Q    İyi niyetli zilyet eşya ne durumda ise onu o haliyle geri vermekle yükümlüdür.
Q    Kural olarak iyi niyetli zilyet eşyanın kaybolmasından, yok olmasından veya hasara uğramasından sorumlu olmaz. Eşya yok olmuş veya kaybolmuş ise geri verme yükümlülüğü de sona erer.  
Q     Kural olarak iyi niyetli zilyedin kusurlu olması önemli değildir, önemli olan iyi niyetli zilyedin kendini hangi zilyetlik sıfatında zannettiğidir. Malik zannediyorsa malı kasten hasara uğratsa bile sorumlu olmaz. Örneğin, rehin alan sıfatıyla zilyet olduğunda, malı kullanma yetkisi yoktur. Kullanıp hasara uğratırsa sorumlu olur.
Q    Şeyi, uygun şekilde kullanan zilyet, herhangi bir tazminat ödemek zorunda değildir.
Q    Malik sıfatıyla malı elinde bulunduruyorsa, maldan her türlü yararlanma yetkisine sahiptir. Malı kullanabilir, malı tüketebilir, doğal ve hukuki ürünlerinden yararlanabilir.
Q    Varlığına inandığı hakkın sınırlarını aşarak maldan yararlanmışsa bunları tazmin etmek zorundadır. Örneğin, rehin alan sıfatıyla zilyet malı kiraya vermişse, kira bedellerini tazmin edecektir.
Q    Malik sıfatıyla malı bağışlamışsa, geri verme yükümlülüğünden kurtulur.
Q    Malik sıfatıyla malı satmış, trampa etmiş ve bir değer elde etmişse bu değer sebepsiz zenginleşme teşkil ettiği ölçüde kendisinden istenebilir.
KÖTÜ NİYETLİ ZİLYET KİMDİR?
Zilyetliğinin haksız olduğunu bilen ya da gerekli özeni gösterseydi bilebilecek durumda olan kişidir. Örneğin, malı çalan hırsız kötü niyetlidir, malı hırsızdan satın alan ve gerekli özeni gösterseydi bilebilecek durumda olan kişi de kötü niyetlidir.
Kötü niyetli zilyedin geri verme yükümlülüğü nedir?
Q    Kötü niyetli zilyet eşyayı ilk hali ile geri vermekle yükümlüdür.
Q    Eğer eşya elinden çıkmışsa, kaybolmuşsa, yok olmuşsa değerini tazmin etmekle yükümlüdür.
Q    Kötü niyetli zilyet kusuru olmasa bile malın yok olmasından, hasara uğramasından sorumludur.
Q    Kötü niyetli zilyet
·      Hak sahibine verdiği zararlar
o  Mala verdiği zararlar,
o  Malı sınırlı ayni haklarla yüklemesi sonucu hak sahibinin uğradığı zararlar
o  Hak sahibinin malı kullanmasını engellemesinden doğan zararlar
o  Malı pazardan, açık artırmadan vb eşya satan yerden satın alan iyi niyetli zilyede ödenen bedel
·      Elde ettiği ürünler (semereler)
·      Elde etmeyi ihmal ettiği ürünler karşılığında tazminat ödemekle yükümlüdür.
·      Kötü niyetli zilyedin ürünlerden sorumluluğu hak sahibinin zarara uğrama şartına bağlı değildir.
Q    Kötü niyetli zilyet, şeyi kime geri vereceğini bilmediği sürece ancak kusuruyla verdiği zararlardan sorumlu olur.
Q    Birbirini izleyen kötü niyetli zilyetler zararlardan müteselsilen sorumlu olurlar.
Q    Yargıtay’a göre, sadece dava açılmış olması durumunda iyi niyetli zilyet araştırma yapmak durumundadır, otomatik olarak iyi niyet kötü niyete dönüşmez.
Q    Elbirliğiyle zilyette, zilyetlerden biri dilediği gibi tasarrufta bulunursa kötü niyetli zilyet olur.
Ecrimisil Kavramı: (bu kavram kötü niyette vardır)
Kötü niyetli zilyet malı bizzat kendisi kullanarak o eşyadan yararlanmış ise o zaman buna karşılık malı iade edeceği kişiye bir tazminat ödemelidir, buna ecrimisil adı verilmiştir. Örneğin taşınmazın haksız işgal edilip kullanılması karşılığında ödenmesi gereken tazminat bir tür kira bedeli sayılmış ve buna ecrimisil denmiştir.
Ecrimisil davaları hazine arazilerinde çok sık görülür.
·      Yargıtay 1938 içtihadı birleştirme kararında, ecrimisil için (kira gibi) 5 yıllık zamanaşımı kabul etmiştir.
·      Yargıtay 1950 içtihadı birleştirme kararında ise görüşünden dönmüş, kiraya benzetilemeyeceğini kabul etmiştir. Bu kararda ecrimisili bir haksız fiil olarak nitelemiş ve ancak iade edilecek taraf için bir zarar doğarsa, bunun iade edilmesi gerektiğini söylemiştir.
·      Yargıtay ecrimisilin haksız fiil esasına dayanan bir tazminat talebi olduğunu kabul etmesine rağmen, kira bedeline ilişkin 5 yıllık zamanaşımını uygulamayı sürdürmektedir. Haksız fiilde zamanaşımı 10 yıldır.
Katıldığımız görüş ise;
Kötü niyetli zilyedin malı bizzat kullanarak sağladığı yararın istenebilmesi için, malın kiraya verilebilecek bir mal olup olmadığına bakılması gerekir.
Kötü niyetli zilyet, kullanma dışında özel becerisi ve yeteneğiyle maldan hak sahibinin elde edemeyeceği kazançlar sağlamışsa, bu konunun TMK m. 995 kapsamı dışında olduğu kabul edilir.

GİDERLERE İLİŞKİN TALEPLER
Giderlerin niteliği ve zilyedin iyi veya kötü niyetli olmasına göre farklı hükümler vardır. Üçe ayrılır.
**  Zorunlu giderler              **  Yararlı giderler                **  Lüks giderler
Zorunlu giderler: Eşyanın ekonomik işlevinin sürdürebilmesi için, korunması için mutlaka yapılması gereken giderlerdir. Örneğin hayvanın beslenmesi, tedavisi veya arabanın parçalanan lastiğinin değiştirilmesi.
Yararlı giderler: Tedbirli bir işletmenin gereği olarak yapılan ve malın değerini artıran giderlerdir. Örneğin bahçeye ağaç dikilmesi, arabanın eskiyen boyasının yenilenmesi.
Lüks giderler: Sırf zevk için yapılan, eşyanın varlığını sürdürmesine, daha iyi olmasına özel olarak bir katkısı olmayan giderlerdir. Örneğin heykel dikilmesi, arabanın boyası eskimeden değiştirilmesi.
·      İyi niyetli zilyet eşyaya yapmış olduğu zorunlu ve yararlı giderleri talep edebilir. Bu talebi verilinceye kadar eşyayı geri vermekten kaçınabilir, bu hapis hakkı değildir. Çünkü hapis hakkında, gerekirse malın satılıp giderlerin karşılanması imkânı vardır.
·      Malı geri verirken zorunlu ve yararlı giderleri talep etmemişse, sonradan dava açabilir.
·      Lüks giderleri ise eşyaya zarar vermeden imkânı varsa söküp alabilir, bedelini isteyemez. Hak sahibi bedelini vermeyi isterse, iyi niyetli zilyet bunları söküp alamaz.
·      Eşyadan bir semere elde etmişse bu durumda talep edebileceği giderler ile semereler mahsup edilir.
·      Kötü niyetli zilyet sadece yapmış olduğu zorunlu masrafları talep edebilir. Bu talebi verilinceye kadar eşyayı geri vermekten kaçınma hakkı da yoktur.
·      Lüks giderleri ise eşyaya zarar vermeden imkânı varsa söküp alabilir, bedelini isteyemez. Hak sahibi bedelini vermeyi isterse, iyi niyetli zilyet bunları söküp alamaz.
ZAMANAŞIMI
Giderlerin talebi, sebepsiz zenginleşmedeki sürelere tabidir. 2 ve 10 yıllık zaman aşımı süresine tabidir.
Süre, hak sahibi tarafından malın geri verilmesinin dava edildiği tarihte başlar.

İlk Yorumu Siz Yapın

    Bir cevap yazın

    E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir